Bibi Hardeep Kaur Samrala: 2007

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੀ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ।

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼-ਭਰੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨੀ Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੇ ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦਾ ਨਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਨਾ ਮਹਿਮਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਹੈ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰੇਮਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਰਿਹਾ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ Bibi Hardeep Kaur Samrala ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਹੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਹ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਅਸੂਲ-ਪਸੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ।

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ 2005 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।

ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ

ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਗਭਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਅਸਰ

ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਗੁਰਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਕੌਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਪਲਬਧ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਿਆ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ

ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, 4 ਜੂਨ 2007 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕੈਂਸਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 12 ਜੂਨ 2007 ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਹੋਈ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਸਲ ਕੇਂਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਖ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ Article 21

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ Article 21 — ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ — ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਉਚਿਤ ਇਲਾਜ, ਨਿਰਪੱਖ ਸੁਣਵਾਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਹੱਕ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਤੁਲਨ

ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਪੁਲਿਸ ਬਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਹੀ ਰਾਹ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ।

ਯਾਦ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਔਖੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪੜੋ: Bhai Surinder Singh Kurala: I664-1991

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ / FAQs

Bibi Hardeep Kaur Samrala ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼-ਭਰੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ?

ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਹਰ ਵੇਰਵਾ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਹੈ?

ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਉਂ ਅਹਿਮ ਹੈ?

ਇਹ ਹਿਰਾਸਤ, ਨਿਰਪੱਖ ਸੁਣਵਾਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਮੌਲਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਫਾਈਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦੀ ਹੈ?

ਮਕਸਦ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ — ਨਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਜਨਤਕ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਾਦਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਯਾਦ ਜਾਂ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। “ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ। ਪੰਜਾਬ ਫਾਈਲ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ, ਅਤਿਵਾਦ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ/ਵਿਵਾਦਤ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਅਦਾਰੇ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।