ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 15-ਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਹੱਥ ਆਏ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਅ — ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਇਹ ਮਾਂ ਮੁੜ ਘਰ ਨਹੀਂ ਪਰਤੀ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਸਾਲੇ ‘ਵੰਗਾਰ’ ਦੇ ਮਈ 1994 ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ, ‘ਵੰਗਾਰ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਛਪਿਆ।
ਕਮਾਲਪੁਰ ਤੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹੰਸਾ ਸਿੰਘ, ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਕਾ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ, ਪੇਕਾ ਪਿੰਡ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਾਂਡਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਕਮਾਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆ ਵੱਸਿਆ। ਇਸ ਤੰਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
22 ਅਕਤੂਬਰ 1993
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਹ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸੈਕਟਰ 15-ਡੀ ਵਾਲੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ, ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਹੰਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਕਾ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਥਾਣੇ ਜਾਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਹਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਦੋਸ਼
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰੋਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਸਿੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਬੱਚਾ ਰੋਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਭਾਵ ਜਿਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸਰੋਤ ਇਸ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਿਆ।
ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਮੌਤ ਦੀ ਠੀਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਥਾਂ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ: ‘ਵੰਗਾਰ’ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ।
ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਬਿਆਨ: ਇਸੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੋਟ ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਲਈ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪੱਖ ਵੀ ਇੱਥੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹੰਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਬਿਆਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਸਰੋਤ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਹੰਸਾ ਸਿੰਘ 22 ਅਕਤੂਬਰ ਵਾਲੀ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਹ ਉਸੇ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਅਣਸੁਲਝੇ ਸਵਾਲ
ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬੀਤਿਆ, ‘ਵੰਗਾਰ’ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਭਾਈ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਕੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤ ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਜੋ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇੱਕ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣਾ। ਕਿਸੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ — ਔਰਤਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ — ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਯਾਦ
ਬੀਬੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਈ 1994 ਦੇ ਉਸ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਧੂਰਾ ਹੈ — ਨਾ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ, ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਨਾ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਜੋ ਦਰਜ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ — ਤਾਂ ਜੋ ਕਮਾਲਪੁਰ ਦੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਉਸ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ, ਜੋ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਸਮੇਤ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ।
