Punjab Youth Migration ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, IELTS culture, ਕਰਜ਼ੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕਰੀ, ਟੁੱਟਦੇ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ PunjabFile ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪੜਚੋਲ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਨੌਜਵਾਨੀ: ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, IELTS Culture ਅਤੇ Migration ਦੀ ਸੱਚੀ File

ਪਿੰਡ ਦੀ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗਲੀ। ਉਹੀ ਨਿੰਮ ਦਾ ਰੁੱਖ।

ਪਰ ਉਸ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਹੱਸਣ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਜਾਂ ਤਾਸ਼ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਹੁਣ ਘੱਟ ਦਿੱਸਦੇ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੱਧਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੂਟਕੇਸ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪਰਾਉਂਠੇ, ਅਚਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੁਟਕਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੋਥੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਪਿਓ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਖਰਚੇ, ਕਰਜ਼ੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਵੇਚਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ IELTS ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਨੇ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ। ਆਪਣੇ ਅਧੂਰੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ। ਇਹ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਅਸਲੀ ਹੈ। Punjab Youth Migration ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ “ਬਾਹਰ ਜਾਣ” ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਘਰਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੈ:

“ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਾਹ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਕੇ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।”

Punjab Youth Migration ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?

Punjab Youth Migration ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕੰਮ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਇਸ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਿਲੇ। ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਚੋਣ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਧਿਐਨ “Overseas Migration from Rural Punjab: Trends, Causes and Consequences” ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ 44 ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਆਮਦਨ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਰਗੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ “ਵਿਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ੌਕ” ਨਹੀਂ। ਜੜ੍ਹ ਇੱਥੇ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਭਵਿੱਖ ਘੱਟ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਲਈ IELTS ਇੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਟੈਸਟ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ “7 Band Guaranteed”, “Study Visa”, “PTE Coaching” ਅਤੇ “Canada Admission” ਵਾਲੇ ਬੋਰਡ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਕੱਠੀ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਘਰ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸਦੀਕ-ਸ਼ੁਦਾ ਤੱਥ-ਝਲਕ

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ Migration ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ migration ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੋਂ। ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਡਿਗਰੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੋਝ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ ਸੀਮਤ ਨੇ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਨਖ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੇ। ਇਸ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ IELTS culture ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ IELTS ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ study visa ਨੂੰ ਆਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ ਬੱਚਾ Canada, Australia, UK ਜਾਂ Europe ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਬਣਦਾ ਹੈ।

“ਫਲਾਣੇ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਕੈਨੇਡਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਆਪਣਾ ਕਦੋਂ ਜਾਊ?”

ਇਹ ਵਾਕ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ education loan ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਬੱਚਤ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਆਪਣਾ ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੱਕ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਨੇ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਊਰਜਾ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਨੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਚਿਹਰੇ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਸਲ Punjab Issue ਹੈ। ਵੀਜ਼ਾ ਲੱਗਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਿਉਂ ਹਿੱਲ ਗਿਆ?

ਨੌਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ: ਅਸਲੀ ਕੀਮਤ ਕੌਣ ਭਰਦਾ ਹੈ?

ਅੰਕੜੇ ਸਾਨੂੰ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਕੀਮਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਘਰਾਂ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

“ਤੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ।”

ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਟਿਕਟ, ਫੀਸ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਖਰਚੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦੀ ਬੱਚਤ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ study visa ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚੇ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚੀ। ਮਾਪੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੂਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ investment ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ survival ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਾਹਰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

ਪਰ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬੁੱਕਲ ਵੀ ਹੈ।

ਮਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੁਆਇਆ, ਹੁਣ video call ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਪਿਓ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖ਼ੈਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਨਾ ਤੁਰੰਤ ਨਵੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਣਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ, bills ਭਰਦੇ ਨੇ, ਘਰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਕੱਲਾਪਣ ਵੀ ਝੱਲਦੇ ਨੇ।

ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕੀਮਤ ਕਿਸੇ visa statistic ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਨਾ ਅਸੀਂ migration ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਦੂਈ ਹੱਲ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਉੱਡਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਘਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

IELTS Culture: ਸੁਪਨਾ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰੀ?

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੌਕ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਓ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ IELTS/PTE ਦਾ ਬੋਰਡ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ Study Visa consultant। ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ Air Tickets ਜਾਂ Foreign Education ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਨੇ।

IELTS ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਣਾ, ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਲੱਭਣਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੱਚੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ band ਲਿਆ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਖਟਕਾ ਉੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਚੋਣ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

“ਜੇ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ।”

ਇਹ ਸੋਚ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ, ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ IELTS ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਭੀੜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਰਖ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

“ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ IELTS ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਖੇਤ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਔਖਾ ਫੈਸਲਾ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

ਖਾਲੀ ਪਿੰਡ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਬਦਲਦਾ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ

ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਉਹ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਜੋ ਕਦੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਚੇ-ਤਾਇਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ, ਮਾਮਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਯਾਰ ਇਕੱਠੇ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਵੀ phone screen ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ Canada ਤੋਂ live ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ Australia ਤੋਂ। ਕੋਈ Europe ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਕਬੱਡੀ, ਵਾਲੀਬਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁੱਪ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਕਮੀ ਵੱਖਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਨਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ, ਚਾਹ ਵਾਲਾ ਢਾਬਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ Canada ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ study permit ਨਿਯਮ ਸਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦਾਖ਼ਲੇ ਵਧਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵੀ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ “ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ” ਵਰਗੀਆਂ ਅਤਿਕਥਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹਕੀਕਤ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।

ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟੁੱਟਿਆ ਮੌਕਾ

ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ PLFS 2025 ਮੁਤਾਬਕ 15-29 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ ਲਗਭਗ 9.9% ਦਰਸਾਈ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਰਹੀ। ਪੰਜਾਬ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਆ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜੇ ਦੇਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੇ।

ਪਰ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ percentage ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਡਿਗਰੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ-ਯੋਗ ਹੁਨਰ ਹੋਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਫ਼ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਕਿ ਘਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਥਾਨਕ ਉਦਯੋਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੁਨਰ ਵੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।

ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨਕ ਕੰਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਉੱਦਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਾਣ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਣ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਲੱਭਣ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Migration: ਉਮੀਦ, ਖ਼ਤਰਾ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ

ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨੀ migration ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਆਮਦਨ, ਵੱਡਾ exposure, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਕਰਜ਼ੇ ਉਤਾਰੇ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਈ, ਘਰ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਨਾ ਬਾਹਰ ਸਵਰਗ ਹੈ। ਨਾ ਪੰਜਾਬ ਨਰਕ ਹੈ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ।

ਭਾਰੀ education loan, ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕਰੀ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਨਾ ਮਿਲਣਾ, visa ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਸਲੀ ਨੇ। ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ, ਕਿਰਾਇਆ, fees, transport ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦਾ ਭਾਰ ਇਕੱਠਾ ਚੁੱਕਦੇ ਨੇ।

Canada ਦੇ student-permit cap ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੋਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਈ। Canada ਦੇ Auditor General ਦੀ 2026 ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ September 2025 ਤੱਕ forecast 255,360 new study permits ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ just over 50,000 new study permits approve ਹੋਏ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਇੱਕ visa route ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਂਦੇ ਨੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ। ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ। ਤਸਦੀਕ-ਸ਼ੁਦਾ consultant ਦੀ। ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ।

ਇਹ ਲੇਖ ਕੋਈ immigration, ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ visa ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਣ।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬ youth migration ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਜਾਂ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹੱਲ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ।

• ਸਥਾਨਕ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਯੋਜਨਾ
  ਪੰਜਾਬ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੌਕਰੀ ਯੋਜਨਾ, ਜੋ ਪਿੰਡ, ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ।
• ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ
  ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਿਰਫ਼ certificate ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ।
• ਕਾਲਜ ਅਤੇ vocational education ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨੀ
  faculty, infrastructure, practical training ਅਤੇ industry-linked ਕੋਰਸਾਂ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਕੰਮ ਹੋਵੇ।
• ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ਉੱਦਮ ਲਈ ਸਹਾਰਾ
  ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ small business, agro-processing, food processing, dairy, digital work ਅਤੇ local services ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
• ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ youth clubs
  ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ, libraries, youth centres ਅਤੇ cultural spaces ਬਣਾਏ ਜਾਣ।
• ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ immigration ਜਾਗਰੂਕਤਾ
  ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ genuine visa process, fees, risks ਅਤੇ fraud ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੇ।
• ਫਰਜ਼ੀ ਏਜੰਟਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ
  immigration ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਠੱਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਹੋਵੇ।
• ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ counselling
  migration pressure, study pressure ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਮੀਦਾਂ ਹੇਠ ਆਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਹਾਰਾ ਬਣੇ।
• ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ
  ਕਰਜ਼ਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ study visa ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ financial risk ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ।
• ਬਿਹਤਰ data ਅਤੇ Punjab youth mission
  migration, unemployment, skills ਅਤੇ education ਬਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ data ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ youth future mission ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਹੌਲ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣਾ ਘਰ, ਖੇਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖ ਸਕੇ? ਇਹੀ ਅਸਲ ਚਰਚਾ ਹੈ।Migration ਨੂੰ ਗਾਲ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।

ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚੀ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਫ਼ ਹੈ।

“ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਘਰ ਦੀ ਆਸ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ, ਇੱਕ ਪਿਓ ਦੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਰੌਣਕ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਅੰਤਿਮ ਗੱਲ

Punjab Youth Migration ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਜਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਜਿਹੜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕੇ, ਕਰਜ਼ਾ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬਸ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਮਾਣ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ। ਮਾਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਇਮਾਨਦਾਰ governance ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮੁੜ-ਜਾਗਿਆ ਭਰੋਸਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Migration ਚੱਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਕੋਈ ਗਲਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਬਣੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤਦ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ:

“ਮੇਰਾ ਭਵਿੱਖ ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

“ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਭਵਿੱਖ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਪੈਂਦੇ ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਚੁੱਪ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।”

You May Also Like… Punjab Drug Crisis: ਨੌਜਵਾਨੀ, ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ File

FAQ: ਆਮ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

Sources and References

• ISADP / Academic PDF: “Exodus from Rural Punjab: Analysing its Drivers”
  https://www.isadp.in/public/index.php/publication/download-pdf/244
• ResearchGate: “A Study on Overseas Migration from Rural Punjab: Trends, Causes and Consequences”
  https://www.researchgate.net/publication/382079708_A_STUDY_ON_OVERSEAS_MIGRATION_FROM_RURAL_PUNJAB_Trends_Causes_and_Consequences
• ThePrint: “It’s not just jobs: 2-yr Punjab study says drugs, corruption driving rural youths’ exodus abroad too”
  https://theprint.in/india/its-not-just-jobs-2-yr-punjab-study-says-drugs-corruption-driving-rural-youths-exodus-abroad-too/1926544/
• The Tribune: “Festivities minus the youth as young Punjabis migrate in hordes”
  https://www.tribuneindia.com/news/punjab/festivities-minus-the-youth-as-the-young-punjabis-migrate-in-hordes-their-absence-is-visible-in-weddings-and-other-social-events-583105/
• The Tribune: “Students from Punjab spent $3.7 bn to pursue studies in Canada last year”
  https://www.tribuneindia.com/news/punjab/students-from-punjab-spent-3-7-bn-to-pursue-studies-in-canada-last-year/
• Government of Canada / Auditor General: “International Student Program Reforms”
  https://www.canada.ca/en/auditor-general/our-work/audit-reports/auditor-general-report-2026-international-student-program-reforms.html
• PIB / MoSPI: “Periodic Labour Force Survey Annual Report 2025”
  https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246009
• Reuters: “Canada reduces international student permits for second year”
  https://www.reuters.com/world/americas/canada-reduces-international-student-permits-second-year-2025-01-24/
• The Tribune: “Strict visa regulations drive students back to Punjab colleges”
  https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/strict-visa-regulations-drive-students-back-to-punjab-colleges/

ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਬੇਦਾਅਵਾ

• ਇਹ ਲੇਖ ਜਨਤਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ/ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੀਡੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
• Migration, visa, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, study permits ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
• ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ/ਡਾਟਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
• ਇਹ ਲੇਖ ਕੋਈ immigration, ਕਾਨੂੰਨੀ, financial ਜਾਂ visa ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
• ਇਹ ਲੇਖ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ migration, visa fraud ਜਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
• ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਮਾਪੇ, ਪਿੰਡ, ਕਾਲਜ, ਏਜੰਟ, ਦੇਸ਼, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।
• PunjabFile ਨਫ਼ਰਤ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਕਲੰਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
• ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਚਰਚਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ historical ਅਤੇ documentary writer ਹਨ, ਜੋ Punjab File team ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ Punjab history, Sikh memory, public records, human rights questions, source-based documentation ਅਤੇ responsible historical understanding ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। PunjabFile.org ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ truth, memory, dignity, Punjab’s lived realities ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

 PunjabFile Youtube PunjabFile Facebook

PunjabYouthMigration #PunjabFile #IELTSCulture #PunjabUnemployment #StudentVisa #BrainDrain #RuralPunjab #CanadaMigration #ForeignEducation #EmptyVillages #PunjabIssue #YouthOfPunjab