Bhai Husan Singh Husana | Punjab Historical Biography 3 ਮਈ 1988

Bhai Husan Singh Husana ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ, ਮੋਗਾ — ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦੱਬੀ ਪਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਨਾਂ ਹੈ Bhai Husan Singh Husana, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। Punjab File ਇਸ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਪੁਲਿਸ ਸਖ਼ਤੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। Bhai Husan Singh Husana ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

Bhai Husan Singh Husana ਦਾ ਜਨਮ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਆਸੂ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ , ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ 12 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਹੁਤੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖੇਡ-ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਦੀ ਸੁਘੜਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਲੁਧਾਈ-ਕੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਈ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵੇਰਵਾ ਜੋ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ 1984 ਦਾ ਅਸਰ

Bhai Husan Singh Husana ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਭਿੰਡਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। 1981 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਉਂਕੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋਰ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਆਪ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਫੌਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਦੌਰ ਆਪ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਬਣਿਆ।

ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ — ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੱਕ

17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ Bhai Husan Singh Husana, ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਫੌਜੀ, ਭਾਈ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੇਰਵੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਉਹ ਬੁਰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ “ਹੁਸਨ ਵਾਲਾ ਟਾਵਰ” ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੇਲ੍ਹੋਂ ਨਿਕਲਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਫੌਜੀ ਸਿੱਧੇ ਚੌਂਕ ਮਹਿਤਾ ਸਥਿਤ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਆਪ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਮਰ ਕੈਦ ਭੁਗਤਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪ ਨੇ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੌਂਕ ਮਹਿਤਾ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਉਂਕੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੌਂਪੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਸਦਕਾ ਆਪ ਨੂੰ “ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ” ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਮੁਖਬਰ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਲ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖਬਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰਜ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਈਆਂ ਪੁਲਿਸ ਵਧੀਕੀਆਂ ਲਈ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਨੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵਧੀਕੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਨੇੜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੌਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ। Punjab File ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਲੁਧਾਈ-ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।

ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1987 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਕਰਵਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਲੁਧਾਈ-ਕੇ ਪਰਤ ਗਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਪਿੰਡ ਢਾਲਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਣਾ ਥਾਣਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਥਾਣੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਕੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਥਾਣੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਭਾਈ ਜਲਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਆਪ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਸਥਾਨਕ ਮੁਖਬਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ (ਮਿੱਤੂ ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਜਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਈ 1987 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ (ਮਿੱਤੂ ) ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਂਝੇ ਦਰਦ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਬੁੱਧਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਆਪ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, 17 ਸਤੰਬਰ 1987 ਨੂੰ ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਖੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ (ਮਿੱਤੂ ) ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਰਜ ਹੈ। 

ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਕਕਾਰ ਲਾਹ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਡਟੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਿਫ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਰਜਾ

3 ਮਈ 1988 ਨੂੰ Bhai Husan Singh Husana ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋਰਾ ਸਿੰਘ, ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਧੋਖੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।

ਇਸ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੇਰਵੇ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਿਣਾ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। Punjab File ਇਹਨਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਜੂਲੀਓ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਰਿਬੈਰੋ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ 36 ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ Bhai Husan Singh Husana ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Bhai Husan Singh Husana ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ — ਟਾਈਮਲਾਈਨ

ਨਿਆਂ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Husan Singh Husana ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਪਈ ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਘਰ ਸਾੜੇ ਜਾਣ, ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਰਗੇ ਦਰਦ ਹੰਢਾਏ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਾ ਭਾਈ ਜਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ।

Punjab File ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਕਦੇ ਵੀ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Bhai Husan Singh Husana ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਘਰ ਗੁਆਏ, ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਗੁਆਏ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਹੰਢਾਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਬੀ ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਨੇ ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਆਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਈ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ, ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾਦਾਹੂਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਚਰਨਾ ਦੀ, Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Gurcharan Singh Charna। ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Husan Singh Husana ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਤਰੀਕਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਦ, ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੱਕ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਅੰਤ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

Bhai Husan Singh Husana ਕੌਣ ਸਨ?

ਆਪ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਡਾਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?

ਇਹ ਲੇਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Punjab File ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ।

ਸਰੋਤ-ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਅਵਾ

ਇਹ ਲੇਖ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਰੋਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਪੱਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੇਰਵੇ ਇੱਥੇ ਸਰੋਤ/ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ। ਜਿੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

“ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਥਾ, ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬਦਲੇ ਜਾਂ ਅਤਿਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ, ਯਾਦ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਅਧਿਕਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।