Bhai Gurmeet Singh Machaki: (1968-1989) Historical Biography

Bhai Gurmeet Singh Machaki ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਮਚਾਕੀ ਤੋਂ 1989 ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਤੱਕ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਸਮੇਤ।

12 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰਖ਼ੀ ਛਪੀ। ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸੀ।

ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ Bhai Gurmeet Singh Machaki ਸਨ, ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੀ ਸਾਲ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ — ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਉਹ ਮੁੰਡੇ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ।

ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਬੋਝ ਆਖ਼ਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਿਆ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਮਈ 1968 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਪਹਿਲੋਵਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਮਚਾਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜੁੜ ਗਈ।

ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਲਗਾਅ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਨੇਮ ਨਾਲ ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਜ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਜੋ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ।

ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ

ਜਨਵਰੀ 1985 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ। ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਸਨ। ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਰੇਆਮ ਵਿਤਕਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਾਂ-ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੀ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ।

Bhai Gurmeet Singh Machaki ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

1986 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਕੋਦਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਸੜ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਚਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਨੌਂ ਜਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਹੋਈ।

ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬੰਦ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਕਰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉੱਥੋਂ 21 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਹਿਰਾਸਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਆਧਾਰ ਦੇ ਸੀ।

ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰਗਰਮੀ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਸੀ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ Bhai Gurmeet Singh Machaki ਦਾ ਨਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਨਕੋਦਰ ਦੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲ੍ਹਾਂ ਕਾਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਬਿਆਨ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸੀ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨੇੜੇ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਦੌਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸੀ।

ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਬਿਆਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ। 13 ਅਪਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਉਹ ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਗਏ। ਇਸ ਪਿਛਲੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਚ ਗਿਆ; ਕੋਰੇਵਾਲ, ਰਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਾਈਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਘਨਸ਼ਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਨਹੀਂ।

ਦੋ ਵਾਰ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਏ — ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ — ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਪੱਖੀ ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੋਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਧਮਕੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਗ਼ਲਤ ਸੀ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਰਹੇਗੀ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਹੇਠਾਂ Bhai Gurmeet Singh Machaki ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਹ ਪੜਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹਨ।

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

18 ਮਈ 1989 ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 8 ਜੂਨ ਤੱਕ ਬੰਬਈ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਲੈ ਆਈ, ਅਤੇ 26 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਗਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛਪੀ। ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੈ ਆਂਦਾ। 4 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਮੁਕਤਸਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 12 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਦਾ ਰਿਮਾਂਡ ਲੈ ਲਿਆ।

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਘਰ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੱਥੋਂ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਸਿਟੀ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।

12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਰਿਮਾਂਡ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਸੁਰਖ਼ੀ ਆਈ ਕਿ ਮੁਕਤਸਰ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸੇ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਈ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਡਕੈਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇਹ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮੌਤ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੱਸਣ, ਸੱਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਡੰਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਨੀਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਖ਼ੂਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੁੰਨੀ ਨਾਲ ਪੂੰਝਿਆ।

ਦੇਹ ਆਖ਼ਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਰੋਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੈਂਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਮਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣਾ, ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦੁੱਖ ਸੀ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

Bhai Gurmeet Singh Machaki ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਦੋ ਬਿਆਨ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਬੇਕਸੂਰ ਲੋਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਮਹਿਕਮੇ ਜਾਂ ਵਰਦੀ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਹਰ ਸਾਲ 10 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮਚਾਕੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਯਾਦ ਦੀ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਉਪਲਬਧ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਲਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ।

ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤੁਰੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀ। ਖ਼ਬਰ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੋਏ। ਇਸ ਇੱਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਹੈ — ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਾਂਭ ਲੈਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰ ਰੋਣ ਦੀ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ Bhai Gurpreet Singh Virk ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 1989 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਇਹੋ ਸਵਾਲ ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Gurmeet Singh Machaki ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਭੂਮੀਗਤ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ। ਉਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਹੈ, ਗੁੱਸਾ ਵੀ, ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜੋ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Gurmeet Singh Machaki ਕੌਣ ਸਨ?

ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮਚਾਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਨਮ 28 ਮਈ 1968। ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਅਤੇ 12 ਜੁਲਾਈ 1989 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਦਰਜ ਹੈ?

ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਨ ਸੱਪ ਦਾ ਡੰਗ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ। ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ, ਦੇਹ ਨਾ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਉਹ ਸਵਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।