Bhai Gurpreet Singh Virk: Punjab Historical Biography (1962–1989)

Bhai Gurpreet Singh Virk (1962–1989) ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਵੈਟਰਨਰੀ ਸੇਵਾ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਦੌਰ, ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ, ਨਵੇਂ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। Bhai Gurpreet Singh Virk ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।

ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਕ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਭੁਗਤਦਾ ਰਿਹਾ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ, ਸੂਬਾਈ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਟਕਰਾਅ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਝ ਗਏ ਕਿ ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਰੋਸ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਢਾਂਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਕੋਲ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਕਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਤਾਰੀ — ਨੌਕਰੀਆਂ ਖੁੱਸੀਆਂ, ਘਰ ਉੱਜੜੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਵਾਬ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਵਿਰਕ ਪਰਿਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸੁਖਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਾਕਟਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ BVSc ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੰਤ’ ਅਤੇ ‘ਡਾਕਟਰ ਬਰਾਊਨ’ ਵਰਗੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਡਿਗਰੀ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ।

ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੋੜ

16 ਅਗਸਤ 1987 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬੀਬੀ ਪਰਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਡੀ.ਓ. ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਘਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਜੀਅ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਦੋਵਾਂ ਕੋਲ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

ਪਰ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਅਹੁਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮੋੜ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਇਆ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਗਈ।

Bhai Gurpreet Singh Virk ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਦਾਇਰਾ — Bhai Gurpreet Singh Virk ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਦੌਰ, ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਭਗੌੜੇਪਣ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਦੌਰ, ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1989 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਰਾਸਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦੌਰ।

ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੜਾਅ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਡੇਢ-ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਇਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਵਾਂ — ਡਾ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਭਾਈ ਮੱਥਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ, ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ, ਭਾਈ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ — ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ — ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਹੱਥ ਨਾ ਆਏ। ਇਸ ਇੱਕ ਛਾਪੇ ਨੇ ਅਗਲੇ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਸਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਮਕਸਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਹੀਂ।

ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਬੋਝ

ਛਾਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਬੀਬੀ ਪਰਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੌਰ ਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐੱਸ.ਡੀ.ਓ. ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਜਿਹੜਾ ਘਰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਲਗਭਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋਵਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੀਬੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਗਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਏ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪਲਾਟ ਵੇਚਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਦਬਾਅ ਏਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜੀਅ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਉਹ ਤੰਗੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ 1989 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਜਦੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਗੇੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਫ਼ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਧਿਕਾਰਕ ਪੱਖ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਮੌਤ ਦੀ ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦ ਨਿਆਂਇਕ ਪੜਤਾਲ ਜਨਤਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜੂਨ 1989 ਵਿੱਚ, ਬੀਬੀ ਪਰਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਬੱਚੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਨੌਕਰੀ ਬਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਗਲੀ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ

ਬੀਬੀ ਪਰਮਿੰਦਰ ਪਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਐੱਡ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਸੀ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐੱਲ.ਐੱਲ.ਬੀ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੰਗੀ ਪਕੜ ਬਣਾਈ।

ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੜਤਾਲ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਅੱਤਲੀ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ।

ਅਗਲੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਰਿਆਇਤ ਨਹੀਂ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਉਹ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁਅੱਤਲੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਰ ਮੌਤ, ਭਾਵੇਂ ਬੰਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ — ਇਹ ਅਸੂਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੀ ਮਨਮਾਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਇਸ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਝਣ ਲਈ Punjab Human Rights Justice: 1984 ਤੋਂ 2026 ਤੱਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਮਹਿਕਮੇ, ਕਿਸੇ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਵਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਟੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਟੁੱਟਣ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਕੀ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਇਸ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਘਰਾਂ ਨੇ ਜੀਅ ਗੁਆਏ — ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਪੁਲਿਸ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਕਸੂਰ ਰਾਹਗੀਰ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Gurpreet Singh Virk ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲੇ ਘਰ ਨੂੰ ਟੁੱਟਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਡੇਢ ਸਾਲ ਲੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਅਸਰ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਲੰਮੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਨੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੜਤਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Gurpreet Singh Virk ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1962 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ BVSc ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਜਨਵਰੀ 1989 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ; ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦ ਪੜਤਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।