Baba Ranjit Singh Dyalgarh: (1959–1986) Punjab Historical Biography
Baba Ranjit Singh Dyalgarh ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ 1986 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਤੱਕ, ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ।
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਟਾਲਾ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ (Baba Ranjit Singh Dyalgarh) ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਤੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਤੱਕ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ 1986 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1959 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾ — ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ — ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਸੁਖਵੰਤ ਕੌਰ ਸਨ।
ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ ਵਰਗੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੀ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ ਅਤੇ ਸਹਿਜ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ, ਧਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਟੀ।
ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ
ਸਤੰਬਰ 1981 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਮੌਕੇ ਵਾਪਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 24 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਗੋਕੇ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਮਗਰੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
1983 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਅਹਿਮ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅੰਦਰ ਗਊ-ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ
1984 ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ, ਭਾਈ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਰ, ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਬਿਸ਼ਨੰਦੀ, ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਈ, ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਣੇ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੋਰ ਸੱਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਬਣੀ। ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਖੀਰਾ, ਭਾਈ ਦੁਰਗਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸਰ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਜੱਜ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ।
24 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਖੱਪਿਆਂਵਾਲੀ, ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚਾਰੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਰਪੰਚ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ ਵੀ ਬੰਦ ਸਨ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਅਤੇ ਬਦਸਲੂਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
27 ਜਨਵਰੀ 1986 ਦੀ ਸਵੇਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਕਾ, ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ, ਭਾਈ ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਿੱਲਾ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਲਾਲ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਬਾਅ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।
ਭਾਈ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਵਲਟੋਹਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਟੁੱਟ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉੱਤੇ ਇਨਾਮ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ‘ਚਾਚਾ’ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਉਸਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਉਸਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
24 ਜੂਨ 1986 ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਕਾਲੀ ਬਾਹਮਣੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਛਿੱਥ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਮੇਜ ਸਿੰਘ ਦਿਲਵਾਨ ਸਮੇਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਐੱਸ.ਪੀ.) ਸੁਮੇਧ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਅਤੇ ਬੀ.ਐੱਸ.ਐੱਫ਼. ਦੀ 12ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।
25 ਜੂਨ 1986 ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸਾਂਭੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਮਾਂ / ਮਿਤੀ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੜਾਅ | ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 1959 | ਜਨਮ | ਪਿੰਡ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ (ਬਟਾਲਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਜਨਮ। |
| ਲਗਭਗ 1981 | ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ | ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ। |
| 1983 | ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ | ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਈ। |
| ਜੂਨ 1984 | ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ | ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ। |
| 24 ਜੂਨ 1985 | ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ | ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹੇ। |
| 27 ਜਨਵਰੀ 1986 | ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ | ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। |
| 24 ਜੂਨ 1986 | ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ | ਪਿੰਡ ਕਾਲੀ ਬਾਹਮਣੀ ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ। |
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਦਬਾਅ, ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਬਦਸਲੂਕੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ
ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਅਸਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖ — ਭਾਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ — ਮਨੁੱਖੀ ਘਾਟੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਯਾਦ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A
ਬਾਬਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਕੌਣ ਸਨ?
Baba Ranjit Singh Dyalgarh ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜੋ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵਾਪਰੀ?
24 ਜੂਨ 1986 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਕਾਲੀ ਬਾਹਮਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਂਭੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਟਕਰਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਮਕਸਦ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।
✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
