ਪਿੰਡ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਗਸਤ 1990 ਵਿੱਚ ਮਸਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੈ — ਏਨੀ ਛੋਟੀ ਕਿ ਉਪਲਬਧ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੱਕ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1972 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ, ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।
ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੁਰੀਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਨਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰ ਕੌਰ ਦੇ। ਭਾਵ ਇਹ ਸੱਤ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਘਰ ਸੀ — ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਵਰਗਾ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋੜ ਜਿੱਥੋਂ ਰਾਹ ਬਦਲਿਆ
ਉਪਲਬਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੌਕਰੀ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿੱਤੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ੌਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ — ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰਜ ਹੋਈ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ
ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਜੋੜ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਵੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ: ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਦਰਜ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜੋੜ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਹਨ; ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਜਾਂ ਜਾਂਚ-ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਵਿਉਂਤ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ — ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਲਈ ਘਟਨਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
2 ਅਗਸਤ 1990 — ਪਿੰਡ ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ
ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਝਬਾਲ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਸਰੋਤ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ, ਦੋਵੇਂ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 2 ਅਗਸਤ 1990 ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਲਾਗਰ ਸਿੰਘ (ਮਹਿਮੂਦਪੁਰਾ), ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟੋਟੀ (ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ), ਭਾਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ (ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ), ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਬੱਥਲ), ਭਾਈ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਥੱਥਾ), ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਥੱਥਾ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਭੋਲਾ (ਰੱਤਾ ਗੁੱਡਾ)। ਸਰੋਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਦਿਨ ਨਾਲ ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਾਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।
ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦੇਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਣਸੁਲਝੇ ਨੁਕਤੇ ਲੁਕਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਦੱਸ ਦੇਣੇ ਬਿਹਤਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ:
- ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਨੱਤੀ ਘੰਟੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
- ਪਹਿਲਾ ਪੰਨਾ ਤਾਰੀਖ਼ 2 ਅਗਸਤ 1990 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ 1 ਅਗਸਤ 1990। ਜੇ ਘੇਰਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ।
- ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੈ — ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਅੱਠ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦੇ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਕੜੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ। ਜੋ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ: ਪਿੰਡ ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ 1990 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਗੋਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾ ਇਨਸਾਫ਼ (Ensaaf) ਦੇ 1990 ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ, ਤਹਿਸੀਲ ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੰਦਰਾਜ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਅਦਾਲਤੀ ਹੱਤਿਆ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦਰਾਜ ਸਿੱਧਾ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵੀ ਇਸੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉਮਰ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਦੇਹਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਵਾਲ
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਝਬਾਲ ਥਾਣੇ ਲਿਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਸੰਸਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਸੌਂਪੇ ਗਏ।
ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਖੋਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਵੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ — ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਲਾਵਾਰਿਸ ਦੱਸ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਮਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ
ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਵਾਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਰੋਏ ਨਹੀਂ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਇਹ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਕੋਈ ਪੋਸਟ-ਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਘੱਟ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ।
ਯਾਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਵਾਲ
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 11 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਸੂਵਾਲ ਦੇ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵੱਖਰੇ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਸੂਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦਸੂਵਾਲ, ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1992 ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ — ਯਾਨੀ ਅਗਸਤ 1990 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਮੇਂ ਪੱਖੋਂ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਲਾਲੂ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿੰਨੇ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਕਿੰਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕੋ ਸਰੋਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਨੇ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਕੀ ਸੀ, ਇਹ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ।
ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਘਰ ਦਾ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਅਗਸਤ 1990 ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਿਹੜਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਚਿਆ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਿਸਾਬ ਤਦੋਂ ਹੀ ਬਣੇਗਾ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਹਰ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਵੇਗਾ।
