Bhai Harkewal Singh Sarabha: Historical Biography (1969-1993)

Bhai Harkewal Singh Sarabha ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, 1990ਵਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ।

ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ — Bhai Harkewal Singh Sarabha। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਈ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਇਹ ਉਹ ਸਾਲ ਸਨ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਹਿੰਸਾ, ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ, ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

1978 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਆਮ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ — ਮਾਪਿਆਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਨਵੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੇਤਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬਚਪਨ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੈਅ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਿਆ।

ਪੜ੍ਹਾਈ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ, ਦੋਵਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੰਗੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।

ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੱਖ ਰਿਹਾ। 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਵੀਹ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

Bhai Harkewal Singh Sarabha ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। 1990 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਲੁਕਵੇਂ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ।

ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਵੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਨਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ Bhai Harkewal Singh Sarabha ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਲਾਕਾ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਬਣਾਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕਲਾਖ, ਸਿਓੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਈ ਫ਼ੌਜੀ, ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕੀਪਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ, ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕੀਪਾ ਸਰਾਭਾ, ਭਾਈ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਬਿਜਲੀ ਸਰਾਭਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਨਾਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਉਸੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ

ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ। ਅਜਿਹੀ ਹਰ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਅਗਸਤ 1992 ਦੀ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਪੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਦਰਜ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਢੰਗ, ਤਿਆਰੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਵੇਰਵਾ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਤੀ, ਥਾਂ, ਘਟਨਾ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪਏ ਅਸਰ

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਕਈ ਝੂਠੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

ਇਹ ਪੱਖ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਸੱਚਾਈ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਘਰੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਦਬਾਅ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦਾ ਸੀ — ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ, ਹਿਰਾਸਤ, ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਭਰੋਸਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹੀ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

1992 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਦਾ ਜਾਲ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਬਾਅ ਹੇਠ Bhai Harkewal Singh Sarabha ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ, ਭਾਈ ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲੱਕੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਸਰਾਭਾ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।

ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲੁਕੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 1 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਸੀ।

ਬਾਕੀ ਦੋਵੇਂ ਸਾਥੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਅਧਿਕਾਰਕ ਪੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਿਆਨ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਰਖੇ ਗਏ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ, ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਲਾਪਤਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਜਵਾਬ।

ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਿਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਮ ਲੋਕ, ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਪੂਰੀ ਬਰਾਦਰੀ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ Bhai Harkewal Singh Sarabha ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। Punjab File ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਉਸੇ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ Punjab File ਲਗਾਤਾਰ ਦਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ Bhai Joginder Singh Kanda ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਉਸੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਸਵਾਲ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਥੋਪਣਾ ਨਹੀਂ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Harkewal Singh Sarabha ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਦੌਰ ਦਾ ਪਾਤਰ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਇੱਕੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਐਲਾਨਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਾਅਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਣ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Harkewal Singh Sarabha ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਨਵੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਕਿਹੜੇ ਸਨ?

ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ, 1989 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ, 1990 ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡਣਾ, 1992 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1993 ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

1 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 3 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।