Bhai Iqbal Singh Bagha (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨੀ — 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼।
Bhai Iqbal Singh Bagha ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਲੇ, ਬੁਲੋਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਨਾਲ ਸੀ। 1990 ਤੋਂ 1993 ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ, ਸਖ਼ਤ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਿਰਾਸਤੀ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ — ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ — ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ। Bhai Iqbal Singh Bagha ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਨਮ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
Bhai Iqbal Singh Bagha ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਲੇ, ਬੁਲੋਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਨਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਟੇਵਾਲ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿੱਧਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਪੰਜਵੜ ਧੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਏਰੀਆ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਟੇਵਾਲ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਗਰੋਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਈ ਮਟੇਵਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ, ਭਾਈ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬੜਾਪਿੰਡ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਸਵਰਨਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ
- ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ, ਅਤੇ ਸੂਹੀਏ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸੇ ਯਾਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
- 30 ਮਈ 1990 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭੋਗਪੁਰ ਥਾਣਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਿਜ਼ਾਮਦੀਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਮਟੇਵਾਲ, ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।
- ਅਗਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਹ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਮ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਧੰਦੇ, ਦਾਜ-ਦਹੇਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਮਟੇਵਾਲ, ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਚੀਮਾ ਭੁਲੱਥ ਕਪੂਰਥਲਾ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਚੀਮਾ ਭੁਲੱਥ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ ਵੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੱਡਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਰਖੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ 11 ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਨੋਗਜਾ ਅਤੇ ਡੁੱਗਰੀ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਗਰੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।
- ਆਦਮਪੁਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਉੱਤੇ ਲਾਈ ਗਈ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ’ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਡੀ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਡੋਲੇਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚੌਕੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- ਜੂਨ 1991 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬੇਹੱਦ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫਗਵਾੜਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 7 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਚੋਣ-ਬਾਈਕਾਟ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ ਨੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੇ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਲਿਵੀਆ ਰਾਦੂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਯਾਦ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਤ ਸਿੰਘ ਬੁੱਢਸਿੰਘਵਾਲਾ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਾਦੂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਸੀ। ਰਾਦੂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਟੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਮੌਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗੇ।
- ਪਿੰਡ ਸੰਤੂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਮੁਕਾਬਲਾ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 14 ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਿੰਡ ਰਹੀਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਸਵਰਨਾ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ
| ਸਮਾਂ / ਮਿਤੀ | ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੜਾਅ | ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| 30 ਮਈ 1990 | ਨਿਜ਼ਾਮਦੀਨਪੁਰ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਭੋਗਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਦੋ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ |
| ਲਗਭਗ 1990–1991 | ਕਪੂਰਥਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ | ਭਾਈ ਚੀਮਾ ਭੁਲੱਥ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੱਡਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ |
| ਲਗਭਗ 1991 | ਹਰਖੋਵਾਲ ਕਾਰਵਾਈ | 11 ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ |
| ਜੂਨ 1991 | ਚੋਣ-ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਦੌਰ | ਫਗਵਾੜਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ |
| ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 | ਭਾਈ ਮਟੇਵਾਲ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ | ਪਿੰਡ ਮੌਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ; ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਣੇ |
| ਲਗਭਗ 1992 | ਸੰਤੂਵਾਲਾ ਮੁਕਾਬਲਾ | ਦੌਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਕਰਾਅ, 14 ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ |
| 24 ਜੂਨ 1993 | ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ | ਪਿੰਡ ਕਾਹਲਵਾਂ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੇੜੇ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ |
ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਸੂਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਹੱਥੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਖ਼ਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। 24 ਜੂਨ 1993 ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਕਾਹਲਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਯਾਦ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੂਠਾ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ, ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀਆਂ।
ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਅਧੂਰੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ Bhai Iqbal Singh Bagha ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਦਰਜਾ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਵਾਦ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ, ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਣ।
ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ
Bhai Iqbal Singh Bagha ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। Punjab File ਦਾ ਮੰਤਵ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A
Bhai Iqbal Singh Bagha ਕੌਣ ਸਨ?
ਉਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ 1990 ਤੋਂ 1993 ਤੱਕ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
24 ਜੂਨ 1993 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕਾਹਲਵਾਂ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੇੜੇ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਇਸ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੇ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਯਾਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਦਸੂਹਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਗਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ “ਬਾਗਾ” ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਬਲੇ (ਬੁਲੋਵਾਲ ਨੇੜੇ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।
✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa
Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
