Bhai Jarnail Singh Buh: Brave Sikh Warrior of Punjab 1992
Bhai Jarnail Singh Buh (KCF) ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ – ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਵ, 1984 ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੇ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ।. Punjab File.
ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਘਰ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਚਾਨਣ ਬੁੱਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮੰਗਾਂ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਸੇ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਬੂਟਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਰਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ — Bhai Jarnail Singh Buh।
Bhai Jarnail Singh Buh ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸੀ — ਆਪਣੀ 200 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਬਣਿਆ, ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, 1984 ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ Khalistan Commando Force (KCF) ਦੇ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ — ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨੀ। ਜੋ ਵੀ ਤੱਥ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ, ਉਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਣਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। Bhai Jarnail Singh Buh ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ — ਉੱਥੇ Punjab File ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਲਏ। ਉਸਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ
Bhai Jarnail Singh Buh ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੇਲੇ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ 1992 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1952 ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੀ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਭਾਈ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 200 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਮੱਥਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Bhai Jarnail Singh Buh ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੱਝਾ — ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
1979 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਤਰੀ ਪਿੰਡ ਰੁਕਨੇਵਾਲਾ ਬੇਘੋ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸੀ। ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ — ਦੋ ਧੀਆਂ, ਭੁਜੰਗਣ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਭੁਜੰਗਣ ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਭੁਜੰਗੀ ਗੁਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਘਰ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ, ਖੇਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ — ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਸੀ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬੈਠੀ ਸੀ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ Bhai Jarnail Singh Buh ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਸੀ — ਸਿੱਧੇ ਬੋਲ, ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਅ। ਇਹੀ ਸੁਭਾਅ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ।
ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ
Bhai Jarnail Singh Buh ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਇੱਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਾਹੁੰਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
1979 ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Bhai Jarnail Singh Buh ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਈ। ਨਿਤਨੇਮ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1982 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋਈ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗੀ। ਦਾਮਦਮੀ ਤਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਜਿਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ Bhai Jarnail Singh Buh ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ।
ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਲਿਬਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗੀ — ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ — ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਗਿਆ।
ਜੂਨ 1984: ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੋੜ
1982 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। Bhai Jarnail Singh Buh ਉੱਥੇ ਅਕਸਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਦਾਮਦਮੀ ਤਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸੰਤ ਜੀ ਲਈ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਆਇਆ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਰਦ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਤੱਕ
ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ Bhai Jarnail Singh Buh ਪਿੰਡ ਰੁਕਨੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਖੁਦ [Bhai Jarnail Singh Buh] ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ Bhai Jarnail Singh Buh ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੀ — ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਧੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬੱਸ ਤੁਰ ਪਏ — ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ। ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਗਏ ਸਨ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲੀ। ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਨ ਅਤੇ Punjab Police ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।
ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Bhai Jarnail Singh Buh ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸਰਗਰਮੀ ਕਾਰਨ Bhai Jarnail Singh Buh ਨੂੰ Punjab Police ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਕੈਦੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
ਸੰਤ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ Bhai Jarnail Singh Buh ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਬਣੇ। ਸੰਤ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਸਾਲ ਸਿੰਘ ਅਰੀਫ਼ਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਗੁਰੂ ਸਹਾਈ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਬਿੱਛੂ ਰਾਮ ਨਾਂ ਦੇ ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਸਤਾ ਰੋਕੋ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।
KCF ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ
ਕਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ Bhai Jarnail Singh Buh ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ Khalistan Commando Force (KCF) ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪਾ ਹੇਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਖੋਜਕੀਪੁਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਇਨਾਮ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ Punjab Police ਨੇ Bhai Jarnail Singh Buh ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਐਨਫ਼ੀਲਡ ਬੁਲੇਟ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ Punjab Police ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ
Bhai Jarnail Singh Buh ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਸਨ — ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ। ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਡੂੰਘੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:
- ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ: ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਨਿਤਨੇਮ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਸਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੂਜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਸਨ।
- ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਭੁੱਖ: 8ਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹੇ ਇਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ — ਇਹ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
- ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਪਿਆਰ: ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਤ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ — ਉਸ ਪਲ ਦੀ ਪੀੜ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
- ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 200 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲਾ ਸੀ — ਉਹ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਗਏ।
- ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੌਸਲਾ: ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਉੱਚਾ ਰਿਹਾ।
ਇਹ ਉਹ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜੋ Bhai Jarnail Singh Buh ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰਕੂ ਇਕਸੁਰਤਾ
ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਲਾ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਆਏ ਸਨ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲੀ, ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ Punjab Police ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਜੋ ਨਫ਼ਰਤ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ — ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਹ ਉਸ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਘੜੀ ਸੀ।
Punjab Police ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ
Bhai Jarnail Singh Buh ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੀ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਫਿਰ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Punjab Police ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ।
ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ — ਤਸ਼ੱਦਦ ਪਰ ਅਡੋਲ
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ Bhai Jarnail Singh Buh ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ
1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ Bhai Jarnail Singh Buh ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 1984 ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲੀ।
ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਆਏ। ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘਾਇਆ — ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹੀ ਮਨ ਭਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Punjab Police ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ 10,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਜੋਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਇਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।
ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਸਫ਼ਰ
ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Bhai Jarnail Singh Buh ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ Khalistan Commando Force (KCF) ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ — ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1990–92 ਦਾ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। Punjab Police ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸਿੰਘ ਫੜੇ ਗਏ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ Punjab Police ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ।
[Bhai Jarnail Singh Buh] ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪਾ ਹੇਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਖੋਜਕੀਪੁਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ।
ਉਸ ਆਖ਼ਰੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ [Bhai Jarnail Singh Buh] ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ 1984 ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਰ ਪਏ ਸਨ — ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।
ਸ਼ਹਾਦਤ
7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 — ਇਹ ਉਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਰਜ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ Bhai Jarnail Singh Buh ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਇਸਨੂੰ “ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ” ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਕੁ ਲਾਈਨਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ — ਪਰ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਜੜ ਗਈ ਸੀ।
ਭੁਜੰਗਣ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ, ਭੁਜੰਗਣ ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਭੁਜੰਗੀ ਗੁਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ — ਇਹ ਉਹ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਬੀਬੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਉਹ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਘਰ ਦਾ ਚਾਨਣ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਬੁੱਝ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1999 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਰਦਾਸ ਕੌਰ 2002 ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ Bhai Jarnail Singh Buh ਦਾ ਨਾਮ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੰਘ ਜੋ 200 ਏਕੜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵੱਸ ਗਿਆ।
ਸੈਕਸ਼ਨ 11 — ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ / Timeline
| ਸਮਾਂ (ਸਾਲ) | ਘਟਨਾ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|---|
| ਲਗਭਗ 1952 | ਜਨਮ | ਪਿੰਡ ਬੂਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਟੀ; ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ |
| 1960ਵਿਆਂ | ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ | ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਬੂਹ, 8ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ; ਫਿਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ |
| 1979 | ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ | ਬੀਬੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ; ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ |
| 1982 | ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ; ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ | ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ; Punjab Police ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ; 6 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ |
| 1982–84 | ਸੰਤ ਜੀ ਦੇ ਬਾਡੀਗਾਰਡ | ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ; ਦਾਮਦਮੀ ਤਕਸਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ |
| ਜੂਨ 1984 | ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ | ਸੰਤ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ; ਜ਼ਖ਼ਮੀ; Punjab Police ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ |
| 1984–89 | ਜੋਧਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ | ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਗਿਆਨੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ |
| 1989 | ਜਲੰਧਰ ਜੇਲ੍ਹ | 1984 ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ |
| 1989–90 | ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜੇਲ੍ਹ | ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮਾਨਤ |
| 1990–92 | KCF ਦੇ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਸਰਗਰਮ | ਮਾਝਾ-ਬਿਆਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪਾ ਹੇਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ |
| 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 | ਸ਼ਹਾਦਤ | ਮਾਝਾ-ਬਿਆਸ ਇਲਾਕਾ; ਲਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ; KCF ਸਿੰਘ |
| 1999 | ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ | — |
| 2002 | ਮਾਤਾ ਗੁਰਦਾਸ ਕੌਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ | — |
ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਟਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
Bhai Jarnail Singh Buh ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਉਸ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਅਣਉੱਤਰੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸਨੇ 8ਵੀਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਬਣਿਆ, ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਰਿਹਾ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ KCF ਦੇ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ — ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਧੀ ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ — ਉਹ ਅੱਜ ਜਵਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੇ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ — ਪਰ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਿਉਂ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਗਏ? ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜਿਮਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੜੋ…Bhai Jaspal Singh Padda (1966–1991) – Kapurthala Sikh Hero
“ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ ॥ ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ ॥” — ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
Related: [ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪਾ ਹੇਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ — Punjab File]
FAQs — ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
1. Bhai Jarnail Singh Buh ਕਿਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ? ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ Khalistan Commando Force (KCF) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦਾਮਦਮੀ ਤਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
2. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1952 ਦੇ ਕਰੀਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੂਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ ਸਨ।
3. ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ? ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [Bhai Jarnail Singh Buh] ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਨੂੰ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੰਥਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਇਸਨੂੰ “ਝੂਠਾ ਮੁਕਾਬਲਾ” ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
4. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕੀ ਬੀਤੀ? ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ। ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰੰਗਾ ਸਿੰਘ 1999 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦਾਸ ਕੌਰ 2002 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
5. 1984 ਦੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ? ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਸਮੇਂ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [Bhai Jarnail Singh Buh] ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ
ਇਸ Bhai Jarnail Singh Buh ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੱਥ ਗਲਤ ਲੱਗੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੇਠਾਂ comment ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ — ਅਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Editorial Disclaimer:👇🏻
The information presented is based on historical documents, eyewitness accounts, and human rights reports. Our objective is balanced, factual, documentary-style reporting. We do not intend to defame any individual, community, or institution. Readers are encouraged to conduct their own research and form their own informed conclusions. This content complies with applicable laws in India, Europe, and internationally.
✍️ About the Author – Kulbir Singh Bajwa Kulbir Singh is an Ireland-based digital creator, entrepreneur, and founder of punjabfile.org/. His platform archives Punjabi culture and Sikh history through factual, compassionate documentary content — bridging continents and generations. 🎬 YouTube: Punjab File | 🌐 punjabfile.org/
#SikhHistory #ShaheedLegacy #Punjab1984 #HumanRights #DocumentaryWriting #NeutralTone #PunjabFile #BhaiJarnailSinghBuh