ਅਜਨਾਲਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਮਗਰੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਬਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 17 ਅਗਸਤ 1991 ਦੀ ਸਵੇਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ — ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ, ਸਗੋਂ “ਅਣਪਛਾਤੀ ਲਾਸ਼” ਵਜੋਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਓਠੀਆਂ: ਪਿੰਡ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਚਪਨ
ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1969 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਜਨਾਲਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਸੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਸਿੱਖੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਥਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਕੋਹਾਲੀ
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਇਹ ਸੰਪਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਮਾਤਾ ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਹਾਲੀ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਲੀ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੁਖੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ
ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕੋਹਾਲੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਸਟਾਫ਼ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਢਵਾਉਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ, ਧਾਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਪਰਤਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਬਾਅ ਦੀ ਮਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਈ।
ਅਜਨਾਲਾ ਥਾਣਾ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਓਠੀਆਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਅਜਨਾਲਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਰੋਤ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਨਾਲਾ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਇਆ।
ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਚੱਲੀ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਗਵਾਹ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਫੜਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਲੀ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਉਪਲਬਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋੜ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਹਿਰਾਸਤਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹਿ ਸਕਣ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਸੀ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
1991: ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ
ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਲੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 6 ਜਨਵਰੀ 1991 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
16–17 ਅਗਸਤ 1991: ਪਿੰਡ ਮੱਖੀ ਨੇੜੇ
ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 16 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਮੱਖੀ ਨੇੜੇ ਇਹ ਜਥਾ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ਼. ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਕੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੱਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਕਲਣਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਥੀ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਰਾਤ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਵਜੇ ਤੋਂ 17 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।
ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਿ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇੜੇ ਆਈ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ — ਕੋਈ ਐਫ਼.ਆਈ.ਆਰ., ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ, ਮੌਕੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ — ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਇੱਥੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।
“ਅਣਪਛਾਤੀ ਲਾਸ਼”
ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੀ ਲਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਸਕਾਰ ਕਿਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਜਿਸ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਝੱਲੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਘਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਮਿੱਤ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਈ। ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਪਹੁੰਚੀ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਖ
ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਅਹਿਮ ਹਨ: ਦੋ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼; ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ “ਅਣਪਛਾਤੀ” ਵਜੋਂ ਸਸਕਾਰ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 21 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਬਿਨਾਂ ਸਸਕਾਰ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਇਸੇ ਹੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ “ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ” ਦੇ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਜਨਵਰੀ 1995 ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਇਹ ਮਸਲਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਠਾਇਆ, ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ. ਜਾਂਚ ਨੇ 1984 ਤੋਂ 1994 ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ 2,097 ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਾਦ
ਓਠੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਜੋ ਅੱਠਵੀਂ ਮਗਰੋਂ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁਟਿਆ ਸੀ, ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਅਜਨਾਲਾ ਦੀਆਂ ਹਿਰਾਸਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਮਗਰੋਂ, ਉਪਲਬਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੀ ਲਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੱਤਰ “ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ” (ਅਗਸਤ 1993) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਜਨਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਓਠੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਹਾਲੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪਿੰਡ-ਸੂਚੀਆਂ ਤੋਂ ਤਸਦੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਿਰਾਸਤ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।
