Bhai Manjinder Singh Nanak Singh: Punjab Historical Biography (1989)

Bhai Manjinder Singh Nanak Singh ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਜੌਹਲ ਰਾਜੂ ਸਿੰਘ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1989 ਦੀ ਮੂਸਾ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੌਹਲ ਰਾਜੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (Bhai Manjinder Singh Nanak Singh), ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਅਤੇ 24 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮੂਸਾ ਦੇ ਲੰਮੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਪਿਛੋਕੜ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਪਾਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸਰਦਾਰ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ, ਪਿੰਡ ਜੌਹਲ ਰਾਜੂ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲੰਘਿਆ।

ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਅ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ

ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਗਏ। ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੌਰ ਸੀ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।

1984 ਦਾ ਮੋੜ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਔਖਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਆਮ ਗੱਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਬਖਾਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਮੂਸਾ ਦਾ ਟਾਕਰਾ: 23–24 ਜੂਨ 1989

ਜੱਭਲ–ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮੂਸਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿੱਚ 23 ਜੂਨ 1989 ਦੀ ਰਾਤ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਥੀ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੂਚਨਾ ਮਗਰੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, 24 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ, ਐੱਸ.ਪੀ. (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਜ਼) ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਛੇਤਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਅਤੇ ਕਮਾਂਡੋ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਕੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਲਗਭਗ ਦਸ ਘੰਟੇ ਚੱਲੇ ਇਸ ਟਾਕਰੇ ਦੌਰਾਨ ਲੰਮੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਪੀ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਛੇਤਰਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਸਰਬਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਾਧੂ ਨਫ਼ਰੀ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਘਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰੈੱਸ ਬਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਚਾਰ ਸਾਥੀ ਸਨ — ਭਾਈ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕ (ਪਿੰਡ ਨਰਲਾ), ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਟਾ (ਪਿੰਡ ਭੂਰੇ ਕੋਹਨਾ), ਭਾਈ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ (ਪਿੰਡ ਮਹਿਫ਼ਲਾਬਾਦ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਾ (ਪਿੰਡ ਘੁੜਕਾ)।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਗੁਆਏ — ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ। ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ।

ਨਾ ਹੀ ਹਰੇਕ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰੇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਯਾਦ

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀ, ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਡਾਕਟਰ, Punjab File ਉੱਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Manjinder Singh Nanak Singh ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਪਛਾਣ, ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। Punjab File ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਨਾ ਵਡਿਆਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੁਲਾਏ ਜਾਣ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਯਾਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੌਹਲ ਰਾਜੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜੋ 1984 ਮਗਰੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ 24 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮੂਸਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਪਿੰਡ ਮੂਸਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰੀ?

24 ਜੂਨ 1989 ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਮਗਰੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਮੂਸਾ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਘੰਟੇ ਚੱਲੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਪੀ. (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਜ਼) ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਛੇਤਰਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੂਸਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਫ਼ਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਐੱਸ.ਪੀ. (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਜ਼) ਦਾ ਨਾਂ ਕੁਝ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਵਤਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਰ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।