Bhai Malkit Singh Bapu Rajasthani: ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ (1955–1988)

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਪੂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ 1988 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤ।

ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਾਤਾ ਘੱਟ ਹੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਨਾਂ ਹੈ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਬਾਪੂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਲਿਆ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖ Bhai Malkit Singh Bapu Rajasthani ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1988 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਫ਼ਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਮੌਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਗਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕਿਆ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1955 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬੀਬੀ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਧੀ ਸੁਖਵੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਡਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਸੀ। ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਤੀਸਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਿੱਟੀ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ “ਬਾਪੂ” ਆਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ

ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਰਕ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਉਸਮਾਨਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਨਾਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਹਿਰ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ।

ਜਿਸ ਸਾਥੀ ਕੋਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਥਿਆਰ ਸਾਂਭਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ ਛਾਪੇ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ, ਪਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Bhai Malkit Singh Bapu Rajasthani ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਅੰਦਰ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਹਥਿਆਰ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਹਥਿਆਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ, ਭਾਈ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ, ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਤਿਆਵਾਲ, ਭਾਈ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਮੰਡ, ਭਾਈ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰਵਾਲ, ਭਾਈ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀਹਰ ਝੋਕ, ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਨ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਇਕੱਠੇ ਕਈ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਾਂਝ ਤਹਿਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਜਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਸਨ।

ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਟਰੱਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉੱਥੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਲੱਭਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਟਰੱਕ ਵਿੱਚੋਂ 13 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੈਗ਼ਜ਼ੀਨ ਬਰਾਮਦ ਹੋਏ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਧਰਮਕੋਟ ਥਾਣੇ ਦੇ ਏ.ਐੱਸ.ਆਈ. ਮਹਿੰਦਰ ਬਾਵਾ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੜਦੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐੱਫ਼. ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਜਨਵਰੀ 1988 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਗਏ। ਇਸ ਟੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਾਵਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

23 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਕੂਟਰ ਉੱਤੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਗਵਾੜਾ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟਰੈਫ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਕਾਰਨ ਦੋਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਕੂਟਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵੱਲ ਭੱਜੇ। ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੱਲੇ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਜਦਕਿ ਕੰਧ ਟੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦਬੋਚ ਲਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਲਿਸ ਹੱਥੋਂ ਘਿਰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਇਨਾਈਡ ਦੀ ਗੋਲੀ ਖਾ ਲਈ। ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸੋਂ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 33 ਸਾਲ ਸੀ।

ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਕੇ.ਪੀ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਈ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੰਡਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਮੁਹੰਮਦ ਇਜ਼ਹਾਰ ਆਲਮ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਸੀ।

ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਲੁੱਟ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ ਜੇ.ਐੱਫ਼. ਰਿਬੈਰੋ ਉੱਤੇ ਪੀ.ਏ.ਪੀ. ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ-ਸਪਲਾਇਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਲੇਖ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਇਕੱਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੰਘਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ।

Punjab File ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਇਕਪਾਸੜ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ। ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ, ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਨਾ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਹੋਈ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਨਿਆਂਇਕ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ — ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ, ਧੀ ਸੁਖਵੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਦੀਪ ਸਿੰਘ — ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕੇ, ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਜੀਵਨੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ।

ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: Bhai Surinder Singh Sodhi: 1984 Balanced Punjab Historical Biography, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਸੇ ਦੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਰਜ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ 1984 ਦੇ ਅਸਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਪੂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਇੱਕ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਡੂੰਘੇ ਅਸਰ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਗੰਗਾਨਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰ, ਅਤੇ ਫਗਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ, 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੰਨਾ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ / Q&A

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਪੂ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜੋ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੇ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

23 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਫਗਵਾੜਾ ਨੇੜੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।

ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ Bhai Malkit Singh Bapu Rajasthani ਦਾ ਨਾਂ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ। “ਸ਼ਹੀਦ” ਸ਼ਬਦ ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਯਾਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਢਲਾ ਵੇਰਵਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।