Bhai Satinder Singh Lucky: (1957-1993) Historical Biography

Bhai Satinder Singh Lucky ਦੀ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ — ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ, 1993 ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ।

ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਰਜ ਸੀ। ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਛੱਤੀ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਜੁਲਾਈ 1993 ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।

Bhai Satinder Singh Lucky ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਲਟ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਏ — ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਕਾਰਵਾਈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਘਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਜਨਮ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੇਵਾ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਛਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਬਾ ਜੀ, ਡਾ. ਮੇਜਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ। ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ — ਮੁਫ਼ਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪ ਲਾਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੇ।

ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨਿਤਨੇਮੀ ਸਿੰਘ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੰਘਿਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਤਨੇਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਖਿਡਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 11 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖੇਡ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

Bhai Satinder Singh Lucky ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ

ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। 1982 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ਼ੌਜ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ।

ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਜੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੁਕਾਨ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। Bhai Satinder Singh Lucky ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।

ਦਰਜ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਦੌਰ

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਈ ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੋਗਾ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਢੱਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ — ਭਾਈ ਹਰਕੇਵਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਬਿੱਜੀ, ਭਾਈ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕੀਪ, ਭਾਈ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ — ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।

ਉਪਲਬਧ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਇੱਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐੱਸ.ਐੱਚ.ਓ. ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮੀ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜੀ, 1992 ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੁੱਟ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। Punjab File ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਸਿਰਫ਼ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਂ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਘਰ ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਦੇ ਘਰ ਨਾ ਪਰਤੇ। ਇੱਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।

ਪਿੱਛੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬੁਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ Bhai Satinder Singh Lucky ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰ ਗਿਆ।

ਟਾਈਮਲਾਈਨ — ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਬਰ ਰਾਹੀਂ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕਲਕੱਤਾ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਗਈ।

1 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਘਿਰਾਓ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਹਰਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦਰਜ ਹੈ। ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 3 ਜੁਲਾਈ 1993 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਜੱਸੋਵਾਲ ਖੁੱਲਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਹੀ ਭਾਈ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੱਪੂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਵਾਪਰਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮੌਤਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਵਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ ਖੋਹਿਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸੀ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ

ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭੋਗ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਉਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਉੱਤੇ ਇਹ ਰੋਕ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਸੋਗ ਮਨਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਜਾਨ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕਿਸ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇਹ ਜਾਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨਾ ਦੇਣਾ ਕਿਸ ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਸਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਵਾਲ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਪੁਲਿਸ, ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੂਹਿਕ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਮਾਜਿਕ ਯਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵਨੀ Punjab File ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਠਕ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਈ ਹਰਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜੀਵਨ 1 ਜੁਲਾਈ 1993 ਦੀ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅੰਤਮ ਵਿਚਾਰ

Bhai Satinder Singh Lucky ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਿਤਨੇਮ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 1992 ਦਾ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਐਲਾਨਣਾ ਨਹੀਂ। ਮਕਸਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਫ਼ਾਈਲ ਦੀ ਲਾਈਨ ਬਣ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਾਧਾਰਨ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਛੋਟੇ ਸਵਾਲ

Bhai Satinder Singh Lucky ਕੌਣ ਸਨ?

ਉਹ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ, ਸਰਦਾਰ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਨਿਤਨੇਮੀ ਸਿੰਘ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜੁਲਾਈ 1993 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਬਦਲਿਆ?

1992 ਵਿੱਚ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਲਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਛਾਪਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਦੇ ਘਰ ਨਾ ਪਰਤ ਸਕੇ।

ਅੰਤਿਮ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਦਰਜ ਹੈ?

1 ਜੁਲਾਈ 1993 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1993 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਜੱਸੋਵਾਲ ਖੁੱਲਰ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿਖਾਈ ਗਈ। ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ ਬਾਰੇ ਨੋਟ

ਇਹ ਜੀਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਨਤਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਾਅਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Punjab File ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ।

✍️ ਲੇਖਕ ਪਰਿਚਯ — Kulbir Singh Bajwa

Kulbir Singh Bajwa ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖਕ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿਰਜਕ ਅਤੇ PunjabFile.org ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।